Yaşlılıkta Bilişsel Beceriler

Ana Sayfa > Yaşlı Bakımı

Yaşlılıkta Bilişsel Beceriler

Yaşlanma ile birlikte yaşlı kişilerin bilişsel becerilerinde (bellek, dikkat, algı vb.) dolayısıyla ruhsal özelliklerinde değişiklikler meydana gelir. Yaşlanma ile beyin yapısında ve fizyolojisinde bazı değişiklikler olmaktadır. Nöronların ölmesi nedeniyle beynin hacmi küçülmekte ve ağırlığı azalmaktadır. 80 yaşından sonra beyin ağırlığının %17 azaldığı görülmektedir. Beyinle ilgili bu bulgular bütün yaşlılar unutkandır, bunaktır tarzında genellemelere neden olmuştur. Ancak yaşlı bireylerin beyinle ilgili işlevleri göz önüne alındığında beyindeki değişikliklere paralel işlev bozuklukları görülmez. Beynin etkinliği, beynin büyüklüğü, ağırlığı ve nöron sayısıyla doğrudan ilişkili değildir. Beyindeki atrofinin derecesi ile bilişsel bozukluklar arasında çok zayıf bir ilişki vardır. Yaşlanma sürecinde bilişsel alanla ilgili fonksiyonların tümünde gerileme görülmez. Bireyin kendi kişisel özellikleri, yaşam kalitesini belirleyen sosyo-ekonomik şartlar, eğitim seviyesi, geçirilen hastalıklar ve genel psikolojik durumu, bireyin anatomik yapısı vb. gibi faktörler, bireyin yaşlılıktaki bilişsel becerilerini etkilemektedir. Bazı araştırmacılar; zihinsel açıdan yaşlılığın bütünüyle bir “gerileme dönemi” olmadığı, tecrübe ve öğrenmeye dayalı “birikimli zeka”nın yaş ilerledikçe arttığı yönünde tespitlerde bulunurken bazı araştırmalarda da dil kullanma yeteneği, bellek, dikkat ya da konsantrasyon gibi alanlarda yaş ilerledikçe işlev bozuklukları olduğu ve özellikle yaratıcılık gerektiren alanlarda ilerleyen yaşlara rağmen halen temel yaratıcılık yeteneklerini korusalar da çok kaliteli ürünler vermede yaşlıların zorlandığı belirtilmektedir.

 Zekâ: Yapılan araştırmalar sonucunda bireyin bilgi ve deneyim birikimini yansıtan sözel işlemlerde yaşla birlikte düşüş gözlenmez. Ancak kişinin bilgiyi işleyip çabucak cevap vermesi gereken sözel olmayan problemlerin çözümünde yaşla birlikte gerileme gözlenmektedir.

 Öğrenme ve bellek: Yaşlanma sürecinde en çok etkilenen bilişsel işlev, öğrenme ve bellektir. Yaşlı kişilerde; bellek azalması, kusurlu ve eksik hatırlama ve bellek sapması gibi bellek değişiklikleri görülür. Ayrıca beyin yapısının dejenerasyona uğramasıyla düşüncenin içeriği, mantık ve muhakeme niteliği değişir ve bozulur. Düşünce akışında yavaşlama, ayrıntıcı olma ve direnme eğilimi görülür. Kavramlar arasında karşılaştırmalar yapılamaz ve doğruya ulaşılamaz. Hesaplamalar, somut ve soyut kavramlar bozulur. Yaşlılar bir isim, bir telefon numarası gibi küçük bilgileri kısa süreli olarak belleklerinde tutabilme konusunda gençler kadar yeterli değildirler. Yeni öğrendikleri ve yeni depoladıkları bilgileri de yaş artıkça uzun süreli bellekten bilgiyi geri getirme, hatırlama güçleşir. Ancak uzak bellek denilen yıllarca hatırlanan bilgilerin depolandığı bölüm yaştan çok etkilenmez. Bu nedenle yaşlılar öğlen yediği yemeği hatırlamaz iken çocukluğunda yaşadığı bir olayı en ince ayrıntısına kadar hatırlayabilir.

Dikkat: Yaşla birlikte devamlı dikkatte azalmalar görülür. Ancak yaşlılar, yaşadıkları zaman içinde dikkatlerini nasıl kullanacaklarını ve nelere dikkat etmeleri gerektiği konusunda gençlerden daha çok bilgi ve deneyim sahibi olduklarından bu eksikliklerini büyük oranlarda telafi ederler. Dikkati bir uyarandan diğerine yöneltip, sonra tekrar öbür uyaranı izlemek, yani aynı zamanda dikkati bir kaç uyarana bölüştürebilme yeteneği yaşla belirgin azalma gösterir.

Dil: yaşlanma ile birlikte dili kullanma yetisinde değişiklikler olmaz. Yaşlılıkta iletişim güçlükleri daha çok görme ve işitme alanındaki duyusal yitimlere bağlıdır. İsimleri ve kelimeleri hatırlama konusunda zorluklar yaşasa da bu durum günlük iletişimi bozmaz. Ruhsal davranış değişimleri Yaşlılık döneminde temel kişilik özelliklerinin değişmediği düşünülmektedir. Ancak yaşlı kişilerin bazıları eşlerini ve yakınlarını kaybetmiş olabilirler. Bu nedenle fiziksel sağlıklarında önemli sorunlar ortaya çıkmaya başlar. Tüm bunlarla baş etmeye çalışmak duygudurum ve moral açısından güçlükler yaratır. Bu nedenlerle yaşlı insanlarda huysuzluk, alınganlık, ara sıra kendi kendine konuşma, unutkanlık, geçmişe odaklanma, şimdiki nesli beğenmeme ve eleştirme, anlattıklarını yineleme vb. gibi daha dolaylı olarak gözlemlenen davranış değişiklikleri görülebilir. Yaşlılık döneminde bilinçte bulanıklık, alzheimer hastalığı, narsistlik kişilik bozukluğu, nevroz, stres, uyku bozuklukları, yönelim bozuklukları ve depresyon sıkça görülmektedir.